Bệnh Alpha Thalassemia là gì? Dấu hiệu nhận biết và các biện pháp phòng tránh

Bệnh Alpha Thalassemia là một trong những rối loạn di truyền huyết sắc tố phổ biến, có thể biểu hiện từ thể mang gen không triệu chứng đến các thể nặng gây thiếu máu nghiêm trọng và ảnh hưởng thai kỳ. Việc nhận biết sớm nguyên nhân, triệu chứng và phương pháp chẩn đoán có ý nghĩa quan trọng trong kiểm soát bệnh. Cùng Nguyên Phương theo dõi bài viết dưới đây để tìm hiểu chi tiết về bệnh Alpha Thalassemia và các hướng tầm soát, điều trị hiện nay.

Bệnh Alpha Thalassemia là gì?

Alpha Thalassemia (ɑ-thalassemia) hay tan máu bẩm sinh thể alpha là bệnh lý di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, xảy ra do giảm hoặc mất khả năng tổng hợp chuỗi alpha-globin – thành phần quan trọng cấu tạo nên hemoglobin trong hồng cầu.

Alpha Thalassemia là một trong những bệnh lý di truyền phổ biến trên thế giới. Ước tính khoảng 5% dân số toàn cầu mang gen bệnh và đây cũng là nguyên nhân quan trọng gây thiếu máu ở trẻ em tại nhiều khu vực.

Khi một hoặc nhiều gen bị ảnh hưởng, khả năng tổng hợp chuỗi alpha-globin suy giảm với mức độ khác nhau, từ thể nhẹ gần như không có triệu chứng cho đến các thể nặng như bệnh HbH gây thiếu máu trung bình – nặng hoặc phù thai do Hb Bart’s, có thể đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời.

Các thể bệnh Alpha Thalassemia

Mức độ biểu hiện của Alpha Thalassemia phụ thuộc vào số lượng gen alpha-globin bị mất hoặc đột biến. Dưới đây là các thể bệnh Alpha Thalassemia thường gặp.

Silent Carrier State (Thể mang gen ẩn)

Đây là thể nhẹ nhất của Alpha Thalassemia, xảy ra khi chỉ có 1 gen alpha-globin bị ảnh hưởng và 3 gen còn lại vẫn hoạt động bình thường.

Người mang gen thể ẩn thường có hồng cầu bình thường hoặc chỉ nhỏ nhẹ, hầu như không có biểu hiện lâm sàng và không cần điều trị. Tuy nhiên, họ vẫn có khả năng truyền gen bệnh cho thế hệ sau.

Xét nghiệm máu thông thường thường khó phát hiện thể này, vì vậy cần thực hiện xét nghiệm di truyền để xác định chính xác.

Alpha Thalassemia Trait

Thể bệnh này xuất hiện khi có 2 gen alpha-globin bị ảnh hưởng. Người bệnh có thể có hồng cầu nhỏ, thiếu máu nhẹ và tình trạng này thường không cải thiện khi bổ sung sắt. Đa số trường hợp không cần điều trị nhưng cần được chẩn đoán phân biệt với thiếu máu thiếu sắt. Xét nghiệm di truyền là phương pháp xác nhận Alpha Thalassemia Trait.

Hb Constant Spring (Hb CS)

Hb Constant Spring xảy ra khi một gen alpha-globin tạo ra dạng hemoglobin bất thường gọi là Hb CS, có chức năng kém hơn hemoglobin bình thường.

Người mang Hb Constant Spring đơn thuần thường không có triệu chứng hoặc chỉ thiếu máu rất nhẹ và đa số không cần điều trị đặc hiệu. Xét nghiệm máu định kỳ khó phát hiện Hb CS và thường cần xét nghiệm di truyền để chẩn đoán.

Gen Triplicated Alpha

Ở thể này, người bệnh có nhiều hơn 4 gen alpha-globin. Các gen bổ sung thường không được phát hiện qua xét nghiệm thông thường mà cần phân tích di truyền chuyên sâu. Đặc biệt, nếu người mang gen triplicated alpha đồng thời mang Beta Thalassemia, tình trạng thiếu máu có thể trở nên nghiêm trọng hơn và một số trường hợp cần truyền máu.

Homozygous Hb Constant Spring

Thể bệnh này xảy ra khi người bệnh có 2 gen alpha-globin bình thường và 2 gen tạo Hb Constant Spring. Người bệnh thường có thiếu máu nhẹ, kèm theo nguy cơ gan to hoặc lách to. Một số trường hợp có thể cần điều trị và theo dõi. Nếu thai nhi mắc thể bệnh này, cần theo dõi nguy cơ thiếu máu nặng trong thai kỳ.

Bệnh Hb H

Bệnh Hb H xuất hiện khi chỉ còn 1 gen alpha-globin hoạt động. Người bệnh thường có thiếu máu từ nhẹ đến trung bình và có thể cần điều trị tùy mức độ biểu hiện. Đồng thời, cần lưu ý tránh một số loại thuốc có nguy cơ làm tăng tan máu. Xét nghiệm di truyền được sử dụng để xác định chính xác bệnh Hb H.

Bệnh Hb H – Constant Spring

Đây là thể phối hợp giữa Alpha Thalassemia và Hb Constant Spring, trong đó người bệnh chỉ còn 1 gen alpha-globin hoạt động.

Thể bệnh này thường gây thiếu máu mức độ trung bình đến nặng, có thể cần điều trị và theo dõi sát. Ngoài ra, người bệnh cũng cần tránh một số loại thuốc có nguy cơ làm nặng thêm tình trạng tan máu. Thai nhi mắc thể này cần được theo dõi chặt chẽ để phát hiện sớm dấu hiệu thiếu máu nghiêm trọng.

Alpha Thalassemia Major (ATM)

Đây là thể Alpha Thalassemia nặng nhất, xảy ra khi thai nhi không còn gen alpha-globin hoạt động. Bệnh chỉ xuất hiện khi cả cha và mẹ đều mang gen Alpha Thalassemia. Trẻ mắc Alpha Thalassemia Major có nguy cơ phù thai nặng và tử vong nếu không được can thiệp.

Ngoài ảnh hưởng đến thai nhi, tình trạng này còn có thể gây nhiều biến chứng nghiêm trọng trong thai kỳ và ảnh hưởng đến sức khỏe của người mẹ.

Nguyên nhân gây bệnh tan máu bẩm sinh thể Alpha

Alpha Thalassemia là bệnh lý di truyền được truyền từ cha mẹ sang con thông qua gen. Các gen mang thông tin quyết định nhiều đặc điểm của cơ thể như màu mắt, màu tóc và quá trình tạo huyết sắc tố (hemoglobin).

Bệnh xảy ra khi xuất hiện đột biến hoặc mất đoạn tại các gen kiểm soát quá trình tổng hợp chuỗi alpha-globin, chủ yếu là gen HBA1 và HBA2. Những thay đổi này làm giảm lượng alpha-globin được tạo ra so với bình thường.

Hemoglobin trong hồng cầu được cấu tạo từ hai chuỗi alpha-globin và hai chuỗi beta-globin. Khi cơ thể tạo ra không đủ alpha-globin, sự cân bằng giữa alpha và beta-globin bị phá vỡ.

Sự mất cân bằng này dẫn đến hình thành hemoglobin bất thường, làm hồng cầu dễ bị phá hủy hơn, giảm khả năng vận chuyển oxy và gây ra tình trạng thiếu máu mạn tính.

Mức độ ảnh hưởng của bệnh phụ thuộc vào số lượng gen alpha-globin bị đột biến hoặc mất đoạn. Người mang càng nhiều gen bất thường thì biểu hiện lâm sàng càng nghiêm trọng và nguy cơ xuất hiện biến chứng càng cao.

Triệu chứng Alpha Thalassemia

Triệu chứng Alpha Thalassemia phụ thuộc vào số lượng gen alpha-globin bị mất hoặc đột biến. Số lượng gen bất thường càng nhiều thì biểu hiện bệnh càng rõ và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe càng nghiêm trọng.

Ở thể nhẹ hoặc thể mang gen ẩn, đa số người bệnh không có triệu chứng rõ rệt hoặc chỉ xuất hiện thiếu máu nhẹ nên vẫn có thể sinh hoạt bình thường. Ngược lại, các thể nặng như HbH hoặc Hb Bart’s thường biểu hiện rõ và có nguy cơ đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện sớm.

Triệu chứng ở trẻ mắc bệnh HbH (đột biến 3 gen)

Bệnh HbH xảy ra khi có 3 gen alpha-globin bị ảnh hưởng. Người bệnh thường có tình trạng thiếu máu từ trung bình đến nặng với các biểu hiện như:

• Da xanh xao, niêm mạc nhợt màu, một số trường hợp có vàng da nhẹ

• Mệt mỏi kéo dài, giảm sức hoạt động

• Dễ mắc các bệnh nhiễm trùng

• Lách to do tăng phá hủy hồng cầu

• Chậm phát triển thể chất, chiều cao thấp hơn so với tuổi

• Dậy thì muộn

• Biến dạng xương như trán dô, thay đổi cấu trúc vùng mặt nếu không được điều trị sớm

Triệu chứng ở thai nhi mắc hội chứng Hb Bart’s (đột biến 4 gen)

Hb Bart’s là thể Alpha Thalassemia nặng nhất, xảy ra khi cả 4 gen alpha-globin đều bị đột biến hoặc mất đoạn.

Các biểu hiện thường xuất hiện từ quý II hoặc quý III thai kỳ, bao gồm:

• Phù thai toàn thân (phù thai không do miễn dịch)

• Tràn dịch đa màng như màng bụng, màng phổi và màng ngoài tim

• Tim to và suy tim thai

• Gan to

• Thai lưu trong tử cung hoặc tử vong sớm sau sinh nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời

Do nguy cơ cao đối với cả thai nhi và mẹ, việc tầm soát và chẩn đoán trước sinh có vai trò đặc biệt quan trọng trong phát hiện Alpha Thalassemia thể nặng.

Mức độ nguy hiểm của bệnh Alpha Thalassemia

Mức độ nghiêm trọng của Alpha Thalassemia phụ thuộc trực tiếp vào số lượng gen alpha-globin bị mất hoặc đột biến. Càng có nhiều gen bất thường, mức độ biểu hiện bệnh và nguy cơ biến chứng càng tăng.

Ở thể mang gen ẩn hoặc thể nhẹ (đột biến 1–2 gen), người bệnh thường không có triệu chứng rõ ràng hoặc chỉ bị thiếu máu nhẹ. Phần lớn vẫn có thể sinh hoạt, học tập và làm việc bình thường mà không cần điều trị đặc hiệu.

Tuy nhiên, người mang gen bệnh vẫn có khả năng di truyền Alpha Thalassemia cho thế hệ sau nếu không được phát hiện thông qua tầm soát di truyền. Ngược lại, các thể nặng như HbH (mất 3 gen) hoặc hội chứng Hb Bart’s (mất 4 gen) có thể gây nhiều biến chứng nghiêm trọng.

Thiếu máu mạn tính

Đây là biến chứng thường gặp ở bệnh HbH. Tình trạng thiếu máu kéo dài ảnh hưởng đến thể trạng, sức bền, khả năng học tập và lao động của người bệnh. Một số trường hợp nặng có thể cần truyền máu định kỳ trong thời gian dài để duy trì sức khỏe.

Lách to và biến dạng xương

Do cơ thể phải tăng hoạt động tạo máu để bù trừ tình trạng thiếu máu, tủy xương và lách hoạt động quá mức. Điều này có thể dẫn đến lách to, đồng thời làm xuất hiện các bất thường xương như trán dô, thay đổi cấu trúc vùng mặt hoặc lồng ngực nhô.

Biến chứng do truyền máu kéo dài

Người mắc HbH mức độ nặng có thể phải truyền máu nhiều lần, làm tăng nguy cơ tích tụ sắt trong cơ thể. Tình trạng quá tải sắt kéo dài có thể gây tổn thương gan, tim và các tuyến nội tiết, làm tăng nguy cơ tiểu đường, rối loạn nội tiết hoặc suy giảm chức năng sinh sản.

Suy tim thai và phù thai không do miễn dịch (Hb Bart’s)

Đây là biến chứng nghiêm trọng nhất của Alpha Thalassemia, xảy ra khi thai nhi mất cả 4 gen alpha-globin. Thai nhi có thể xuất hiện phù toàn thân, tràn dịch đa màng, tim to và suy tim thai. Nhiều trường hợp dẫn đến thai lưu hoặc tử vong sớm sau sinh nếu không được phát hiện kịp thời.

Thai nhi mắc hội chứng Hb Bart’s không chỉ ảnh hưởng đến thai mà còn làm tăng nguy cơ biến chứng cho mẹ. Một số vấn đề có thể gặp gồm đa ối hoặc thiểu ối, tiền sản giật, xuất huyết bất thường trong thai kỳ, sinh non và các biến chứng sản khoa khác.

Phương pháp chẩn đoán bệnh Alpha Thalassemia

Chẩn đoán Alpha Thalassemia thường cần kết hợp giữa khai thác tiền sử, khám lâm sàng, xét nghiệm huyết học và xét nghiệm di truyền. Việc phát hiện sớm không chỉ giúp đánh giá tình trạng thiếu máu mà còn có ý nghĩa quan trọng trong tầm soát tiền hôn nhân và chẩn đoán trước sinh.

Khai thác tiền sử và khám lâm sàng

Bác sĩ sẽ thu thập thông tin tiền sử gia đình và đánh giá các biểu hiện lâm sàng nhằm xác định nguy cơ mắc Alpha Thalassemia.

Một số yếu tố thường được khai thác gồm:

• Gia đình có người mắc Thalassemia, người mang gen bệnh hoặc từng có trường hợp thai lưu không rõ nguyên nhân

• Tiền sử thai phụ từng mang thai có phù thai

• Các dấu hiệu nghi ngờ thiếu máu như da xanh xao, niêm mạc nhợt, mệt mỏi kéo dài, chậm phát triển hoặc lách to

• Sinh sống tại khu vực có tỷ lệ lưu hành gen Thalassemia cao như một số tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên hoặc cộng đồng dân tộc thiểu số

Ở thể nhẹ hoặc thể mang gen ẩn, triệu chứng có thể không rõ ràng. Tuy nhiên, các thông tin ban đầu vẫn đóng vai trò định hướng cho những xét nghiệm chuyên sâu tiếp theo.

Thực hiện các xét nghiệm liên quan

Sau khi thăm khám, bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm huyết học và di truyền để đánh giá mức độ thiếu máu và xác định nguyên nhân.

Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi (CBC)

Đây là xét nghiệm ban đầu thường được thực hiện để đánh giá tình trạng thiếu máu. Người mắc Alpha Thalassemia thường có chỉ số MCV (thể tích trung bình hồng cầu) và MCH (lượng hemoglobin trung bình hồng cầu) giảm.

Kết hợp với xét nghiệm sắt huyết thanh và Ferritin giúp phân biệt với thiếu máu do thiếu sắt, vì ở Alpha Thalassemia các chỉ số này có thể bình thường hoặc tăng.

Xét nghiệm điện di huyết sắc tố giúp phát hiện các dạng hemoglobin bất thường. Ở bệnh HbH có thểphát hiện sự hiện diện của HbH (β4), trong khi Hb Bart’s có thể được phát hiện trên mẫu máu cuống rốn thai nhi.

Tuy nhiên, ở thể nhẹ hoặc thể mang gen ẩn, kết quả điện di đôi khi vẫn bình thường nên chưa đủ để loại trừ bệnh.

Xét nghiệm di truyền (gen alpha-globin)

Đây là phương pháp giúp chẩn đoán xác định Alpha Thalassemia. Xét nghiệm cho phép phát hiện chính xác số lượng gen bị mất hoặc đột biến tại HBA1 và HBA2, từ đó phân loại cụ thể các thể bệnh như mất 1, 2, 3 hoặc 4 gen alpha-globin.

Chẩn đoán trước sinh khi cả bố và mẹ cùng mang gen bệnh

Nếu cả cha và mẹ đều nghi ngờ mang đột biến Alpha Thalassemia, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm gen để đánh giá nguy cơ di truyền cho thai nhi.

Trong trường hợp cả hai cùng mang gen bệnh, thai có nguy cơ mắc Thalassemia thể nặng. Khi đó, bác sĩ có thể tư vấn thực hiện các kỹ thuật chẩn đoán trước sinh như:

• Sinh thiết gai nhau từ tuần thai 10 – 14

• Chọc ối từ khoảng tuần thai thứ 16 trở đi

Các xét nghiệm này giúp xác định thể bệnh của thai nhi và hỗ trợ xây dựng kế hoạch theo dõi thai kỳ phù hợp.

Hướng điều trị bệnh Alpha Thalassemia

Phương pháp điều trị Alpha Thalassemia sẽ khác nhau tùy theo số lượng gen alpha-globin bị đột biến và mức độ biểu hiện bệnh. Với các thể nhẹ, người bệnh thường không cần điều trị đặc hiệu, trong khi các thể nặng có thể cần can thiệp chuyên sâu để kiểm soát thiếu máu và hạn chế biến chứng.

Alpha Thalassemia thể ẩn và thể nhẹ (đột biến 1–2 gen)

Người mắc Alpha Thalassemia thể ẩn hoặc thể nhẹ thường không có triệu chứng rõ rệt hoặc chỉ thiếu máu mức độ nhẹ.

Phần lớn trường hợp không cần điều trị mà chủ yếu theo dõi sức khỏe định kỳ và tư vấn di truyền, đặc biệt khi có kế hoạch mang thai hoặc sinh con nhằm đánh giá nguy cơ di truyền cho thế hệ sau.

Alpha Thalassemia thể HbH (đột biến 3 gen)

Bệnh HbH thường gây thiếu máu mạn tính với mức độ từ trung bình đến nặng. Người bệnh có thể cần truyền máu định kỳ để cải thiện tình trạng thiếu máu. Đồng thời, việc điều trị thải sắt cũng được chỉ định trong nhiều trường hợp nhằm hạn chế biến chứng do tích tụ sắt sau truyền máu kéo dài.

Đối với một số bệnh nhân phù hợp, bác sĩ có thể cân nhắc ghép tế bào gốc tạo máu (ghép tủy). Đây là phương pháp có khả năng phục hồi chức năng tạo máu nhưng cần có người hiến tương thích và chỉ định phù hợp.

Alpha Thalassemia thể Hb Bart’s (đột biến 4 gen)

Hb Bart’s là thể Alpha Thalassemia nặng nhất, thường gây phù thai nghiêm trọng và có tiên lượng rất nặng đối với thai nhi.

Nếu cả cha và mẹ đều mang đột biến mất đoạn lớn làm mất 2 gen alpha-globin trên cùng một allele, thai nhi sẽ có nguy cơ cao mắc hội chứng Hb Bart’s. Trong trường hợp này, việc chẩn đoán trước sinh cần được thực hiện sớm để có hướng theo dõi phù hợp.

Một số trung tâm chuyên sâu trên thế giới đã thực hiện truyền máu trong buồng tử cung cho thai nhi mắc Hb Bart's nhằm cải thiện tiên lượng. Tuy nhiên đây chưa phải là phương pháp điều trị thường quy và tiên lượng vẫn rất dè dặt.

Hiện nay, một số nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng đang mở ra hướng điều trị mới cho Hb Bart’s bằng liệu pháp tế bào gốc từ giai đoạn bào thai, tuy nhiên hiệu quả của phương pháp này vẫn đang tiếp tục được đánh giá.

Phòng ngừa Alpha Thalassemia như thế nào?

Alpha Thalassemia là bệnh di truyền lặn, vì vậy việc phòng ngừa chủ yếu tập trung vào tầm soát sớm và tư vấn di truyền thay vì điều trị triệu chứng. Phát hiện sớm nguy cơ mang gen bệnh sẽ giúp các cá nhân và cặp đôi chủ động hơn trong kế hoạch sinh sản và giảm nguy cơ sinh con mắc thể bệnh nặng.

• Xét nghiệm tiền hôn nhân: Thực hiện sàng lọc huyết học kết hợp xét nghiệm gen giúp phát hiện người mang đột biến alpha-globin cũng như nhiều bệnh di truyền lặn phổ biến khác.

• Tư vấn di truyền: Hỗ trợ các cặp đôi mang gen bệnh hiểu rõ nguy cơ di truyền Alpha Thalassemia cho con và lựa chọn phương án sinh sản phù hợp.

• Chẩn đoán trước sinh đối với thai kỳ nguy cơ cao: Trường hợp cả cha và mẹ cùng mang gen bệnh, bác sĩ có thể chỉ định sinh thiết gai nhau từ tuần thai 11–14 hoặc chọc ối từ khoảng tuần 16 để đánh giá nguy cơ mắc bệnh ở thai nhi.

• Sàng lọc phôi trước chuyển phôi: Phương pháp này được áp dụng trong hỗ trợ sinh sản nhằm lựa chọn phôi không mang thể bệnh nặng trước khi chuyển vào buồng tử cung.

• Truyền thông và nâng cao nhận thức cộng đồng: Việc phổ biến kiến thức về Alpha-thalassemia góp phần khuyến khích tầm soát trước kết hôn hoặc trước mang thai, từ đó giảm tỷ lệ trẻ sinh ra mắc bệnh.

Chăm sóc người mắc bệnh Alpha Thalassemia

Người mắc Alpha Thalassemia thể ẩn hoặc thể nhẹ thường không có triệu chứng rõ rệt và vẫn có thể sinh hoạt như người bình thường. Tuy nhiên, những trường hợp này vẫn nên được tư vấn chuyên khoa để hiểu rõ nguy cơ di truyền và đánh giá khả năng truyền gen bệnh cho thế hệ sau.

Đối với người mắc Alpha Thalassemia thể nặng hoặc có biểu hiện thiếu máu rõ ràng, việc theo dõi và điều trị đúng hướng có vai trò quan trọng trong kiểm soát triệu chứng và hạn chế biến chứng lâu dài.

• Không tự ý dùng thuốc: Người bệnh không nên tự ý bổ sung sắt hoặc vitamin khi chưa có chỉ định của bác sĩ, đặc biệt ở các trường hợp có nguy cơ quá tải sắt do truyền máu kéo dài.

• Duy trì chế độ dinh dưỡng phù hợp: Cần xây dựng chế độ ăn cân đối, đầy đủ dưỡng chất và hạn chế thực phẩm giàu sắt nếu nồng độ sắt trong cơ thể đang tăng cao.

• Bổ sung acid folic đúng hướng dẫn: Người mắc Alpha-thalassemia có thể có nhu cầu tạo máu cao hơn bình thường, vì vậy cần bổ sung acid folic theo hướng dẫn của nhân viên y tế khi chế độ ăn chưa đáp ứng đủ.

• Giữ vệ sinh và phòng ngừa nhiễm trùng: Nên rửa tay thường xuyên, duy trì vệ sinh cá nhân và hạn chế tiếp xúc với nguồn lây bệnh để giảm nguy cơ nhiễm trùng, đặc biệt ở người đã cắt lách.

• Tiêm chủng đầy đủ: Việc tiêm vaccine theo khuyến cáo giúp tăng cường miễn dịch, hỗ trợ phòng ngừa bệnh và bảo vệ sức khỏe lâu dài.

• Tuân thủ điều trị và theo dõi định kỳ: Người bệnh cần duy trì lối sống khoa học, tái khám đúng lịch và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ để kiểm soát bệnh hiệu quả.

Bệnh Alpha Thalassemia là rối loạn di truyền huyết học phổ biến với nhiều mức độ biểu hiện khác nhau, từ thể mang gen không triệu chứng đến các thể nặng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và thai kỳ. Việc tầm soát sớm, chẩn đoán chính xác và tư vấn di truyền đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát bệnh cũng như phòng ngừa nguy cơ cho thế hệ sau. Nếu cần tư vấn hoặc thực hiện xét nghiệm tầm soát bệnh Alpha Thalassemia, Phòng khám Đa khoa Nguyên Phương là địa chỉ hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi với hệ thống xét nghiệm di truyền chuyên sâu cùng quy trình tư vấn chi tiết.