Giải đáp chi tiết về chỉ số độ lọc cầu thận

Khi cầm kết quả khám sức khỏe trên tay, nhiều người thường hoang mang không biết chỉ số độ lọc cầu thận mang ý nghĩa như thế nào đối với cơ thể. Đây là thước đo cần thiết giúp bác sĩ đánh giá khả năng bài tiết chất thải của hệ tiết niệu. Tại Phòng khám Đa khoa Nguyên Phương, các bác sĩ luôn khuyến cáo người dân nên chủ động tìm hiểu ý nghĩa các chỉ số sinh hóa này để kịp thời bảo vệ sức khỏe. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn tự đọc hiểu kết quả xét nghiệm một cách dễ dàng và chuẩn xác.

Chỉ số lọc cầu thận là gì?

Chỉ số lọc cầu thận (viết tắt là GFR) phản ánh tổng dung lượng máu được làm sạch qua thận trong một phút. Mỗi quả thận chứa hàng triệu đơn vị lọc siêu nhỏ gọi là cầu thận, thực hiện nhiệm vụ giữ lại dưỡng chất cần thiết và đào thải chất dư thừa ra ngoài theo nước tiểu.

Trong thực hành lâm sàng, việc đo trực tiếp GFR đòi hỏi quy trình phức tạp và phải sử dụng các chất đánh dấu ngoại sinh (như inulin hoặc iohexol). Do đó, bác sĩ chủ yếu sử dụng chỉ số eGFR (Mức lọc cầu thận ước tính) thông qua xét nghiệm lấy máu tĩnh mạch thông thường.

Ý nghĩa giá trị độ lọc cầu thận

Chỉ số eGFR phản ánh mức độ hoạt động và khả năng lọc chất thải của thận:

• eGFR trên 90 mL/phút/1,73 m²: Chức năng thận ở người trưởng thành ở mức bình thường.

• eGFR từ 60 - 89 mL/phút/1,73 m²: Mức lọc cầu thận ở ngưỡng bình thường hoặc giảm nhẹ do yếu tố tuổi tác. Tuy nhiên, nếu kết hợp thêm các dấu hiệu như albumin niệu, huyết niệu hoặc tổn thương cấu trúc thận, chỉ số này phản ánh bệnh lý thận ở giai đoạn sớm.

Bác sĩ thường chỉ định kết hợp chỉ số eGFR và xét nghiệm albumin niệu (đo hàm lượng protein trong nước tiểu) để đánh giá chính xác và toàn diện hơn về chức năng thận.

Công thức tính chỉ số eGFR

Trong các kỳ khám sức khỏe thông thường, việc đo GFR trực tiếp rất khó thực hiện. Vì vậy, phòng xét nghiệm thường sử dụng chỉ số eGFR để ước tính khả năng lọc chất thải của thận dựa trên các dấu ấn sinh học có trong máu.

Ở người trưởng thành, chỉ số eGFR thường được tính toán dựa trên các thông số chính bao gồm:

• Nồng độ creatinine huyết thanh.

• Độ tuổi.

• Giới tính sinh học.

Hiện nay, nhiều phòng xét nghiệm áp dụng phương trình CKD-EPI 2021 để tính eGFR từ nồng độ creatinine máu theo công thức:

Trong đó:

• eGFR: Mức lọc cầu thận ước tính (mL/phút/1,73 m²).

• SCr: Nồng độ creatinine huyết thanh (mg/dL).

• 𝛋: Bằng 0,7 đối với nữ và 0,9 đối với nam.

• ɑ: Bằng -0,241 đối với nữ và -0,302 đối với nam.

• min(SCr/𝛋, 1): Lấy giá trị nhỏ hơn giữa SCr/𝛋 và 1.

• max(SCr/𝛋, 1): Lấy giá trị lớn hơn giữa SCr/𝛋 và 1.

Người bệnh không cần tự tính toán eGFR bằng tay vì hệ thống máy phân tích sẽ tự động trả kết quả này kèm theo chỉ số creatinin. Cần lưu ý rằng eGFR là chỉ số ước tính nên có thể giảm độ chính xác trong các trường hợp người bệnh có khối lượng cơ bắp quá cao hoặc quá thấp, chức năng thận thay đổi đột ngột hoặc mắc các tình trạng cấp tính.

Nếu kết quả eGFR dựa trên creatinine chưa phản ánh rõ tình trạng sức khỏe, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm cystatin C hoặc kết hợp cả creatinine và cystatin C để đánh giá chính xác hơn. 

Ai cần kiểm tra độ lọc cầu thận?

Xét nghiệm đánh giá chức năng thận được chỉ định cho các nhóm đối tượng có nguy cơ tổn thương hệ tiết niệu. Theo dõi chỉ số này giúp phát hiện sớm bất thường ngay từ giai đoạn chưa xuất hiện triệu chứng rõ rệt.

• Người mắc bệnh lý nền mạn tính: Bệnh nhân đái tháo đường và tăng huyết áp cần xét nghiệm định kỳ do hai tình trạng này dễ làm tổn thương hệ thống mao mạch tại cầu thận.

• Người có tiền sử tổn thương thận hoặc bệnh tim mạch: Người từng bị tổn thương thận cấp, mắc bệnh tim mạch, sỏi thận tái phát, tắc nghẽn đường tiết niệu hoặc có bất thường trong xét nghiệm nước tiểu trước đó nên được kiểm tra định kỳ.

• Người có tiền sử gia đình: Yếu tố di truyền làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh. Người có người thân từng gặp các vấn đề về thận hoặc suy thận cần chủ động tầm soát sớm.

• Người lớn tuổi: Chức năng lọc của cơ thể suy giảm tự nhiên theo thời gian. Người trên 50 tuổi nên bổ sung xét nghiệm này vào danh mục kiểm tra sức khỏe định kỳ.

• Người có dấu hiệu bất thường về bài tiết: Các triệu chứng như phù nề tay chân, mệt mỏi kéo dài, tiểu đêm, tiểu ít hoặc nước tiểu có bọt cảnh báo thận đang làm việc kém hiệu quả.

• Người đang sử dụng thuốc dài ngày: Một số loại kháng sinh, thuốc giảm đau có nguy cơ gây độc cho thận. Nhóm đối tượng này cần giám sát chặt chẽ chỉ số máu trong suốt thời gian điều trị.

Để đánh giá toàn diện bệnh thận mạn (CKD), chỉ số eGFR thường được kết hợp với xét nghiệm albumin niệu, ưu tiên tỷ lệ albumin/creatinine niệu (uACR). Nhiều trường hợp eGFR còn ở mức bình thường nhưng albumin niệu đã tăng, cảnh báo màng lọc cầu thận bắt đầu bị tổn thương.

Để đánh giá chính xác chức năng thận mà không mất thời gian chờ đợi, liên hệ trực tiếp Phòng khám Đa khoa Nguyên Phương đặt lịch dịch vụ lấy mẫu máu xét nghiệm tại nhà khu vực Đồng Nai.

Chuẩn bị trước khi xét nghiệm eGFR

Một số yếu tố sinh hoạt có thể làm thay đổi tạm thời nồng độ creatinin máu và ảnh hưởng đến kết quả eGFR. Người bệnh nên lưu ý các hướng dẫn sau trước khi lấy mẫu:

• Không cần nhịn ăn: Xét nghiệm creatinin đơn thuần để tính eGFR không bắt buộc nhịn ăn, trừ khi thực hiện cùng các chỉ số đường huyết hay mỡ máu trong gói khám tổng quát.

• Hạn chế ăn nhiều thịt: Tránh ăn lượng lớn thịt chín hoặc thịt đỏ trong vòng 24 giờ trước khi xét nghiệm để tránh làm tăng nồng độ creatinin máu tạm thời.

• Tránh vận động quá sức: Hạn chế tập luyện thể thao cường độ cao ngay trước ngày lấy mẫu để không làm biến động chỉ số chuyển hóa từ cơ bắp.

• Duy trì lượng nước bình thường: Uống đủ nước theo nhu cầu cơ thể, tránh để mất nước và không tự ý uống quá nhiều nước để làm "đẹp" kết quả.

• Thông báo các thuốc đang dùng: Cung cấp cho nhân viên y tế danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (đặc biệt là creatine), không tự ý ngưng thuốc điều trị mạn tính.

• Tuân thủ chỉ dẫn nếu đo cystatin C: Thực hiện theo hướng dẫn riêng của phòng xét nghiệm nếu được chỉ định thêm chỉ số cystatin C để đánh giá chuyên sâu.

Chuẩn bị đúng cách giúp hạn chế sai lệch chỉ số creatinin tạm thời, hỗ trợ bác sĩ đánh giá chính xác tình trạng sức khỏe hệ tiết niệu.

Quy trình xét nghiệm độ lọc cầu thận

Đánh giá chức năng thận gián tiếp qua các chỉ số sinh hóa giúp bác sĩ phân tích chính xác hiệu quả làm việc của hệ tiết niệu.

Xét nghiệm nồng độ creatinine trong máu

Chỉ số eGFR thường được xác định thông qua mẫu máu tĩnh mạch ở cánh tay. Kỹ thuật viên tiến hành lấy máu để đo nồng độ creatinine máu – chất thải sinh ra từ quá trình chuyển hóa cơ bắp. Phần mềm xét nghiệm sẽ tính toán chỉ số eGFR dựa trên nồng độ creatinine cùng với tuổi và giới tính. Nếu bạn ở khu vực Đồng Nai và cần kiểm tra chỉ số này, hãy liên hệ ngay Phòng khám Đa khoa Nguyên Phương để đặt lịch dịch vụ lấy mẫu máu tại nhà.

Thu thập mẫu nước tiểu trong 24 giờ

Thu thập nước tiểu 24 giờ không phải là phương pháp chuẩn để đo trực tiếp GFR, nhưng thường được chỉ định để tính độ thanh thải creatinine hoặc định lượng protein niệu và albumin niệu. Bệnh nhân thu gom toàn bộ lượng nước tiểu trong 24 giờ vào bình chứa chuyên dụng. Mẫu bệnh phẩm sau đó được phân tích để đánh giá chi tiết lượng đạm thất thoát và mức độ tổn thương thực tế tại thận.

Chỉ số eGFR bao nhiêu là bình thường?

Ở người trưởng thành khỏe mạnh, chỉ số eGFR bình thường thường dao động từ 90 đến 120 mL/phút/1,73 m². Giá trị này có xu hướng giảm dần theo tuổi tác. Việc chẩn đoán bệnh thận mạn (CKD) đòi hỏi tình trạng bất thường về cấu trúc hoặc chức năng thận kéo dài ít nhất 3 tháng, chứ không chỉ dựa vào một kết quả xét nghiệm đơn lẻ.

Mức lọc cầu thận theo độ tuổi

Sự lão hóa tự nhiên làm giảm dần số lượng các đơn vị lọc (nephron). Sau 40 tuổi, mức lọc cầu thận giảm trung bình khoảng 1 mL/phút mỗi năm. Dưới đây là bảng giá trị tham khảo xu hướng eGFR theo độ tuổi (mang tính chất định hướng, không dùng làm mốc chẩn đoán tuyệt đối):

Bảng phân loại suy thận mạn

Y khoa phân loại mức độ suy giảm chức năng thận thành 5 giai đoạn dựa trên eGFR. Lưu ý rằng bệnh thận mạn chỉ được xác định khi eGFR < 60 mL/phút/1,73 m² kéo dài trên 3 tháng, hoặc có bằng chứng tổn thương thận (như albumin niệu, bất thường hình ảnh học) đi kèm:

Độ lọc cầu thận thấp có ý nghĩa gì?

Chỉ số eGFR suy giảm là dấu hiệu cảnh báo khả năng lọc sạch các chất độc hại và chất thải bài tiết qua nước tiểu của thận đang bị hạn chế.

Tuy nhiên, một kết quả eGFR thấp trong một lần xét nghiệm đơn lẻ chưa đủ căn cứ để kết luận người bệnh mắc bệnh thận mạn (CKD). Chỉ số này có thể sụt giảm tạm thời do các nguyên nhân cấp tính như mất nước, nhiễm trùng hoặc tác dụng phụ của thuốc. Để chẩn đoán chính xác bệnh thận mạn, chỉ số eGFR < 60 mL/phút/1,73 m² phải kéo dài ít nhất 3 tháng hoặc có kèm theo các dấu hiệu tổn thương cấu trúc thận.

Tình trạng eGFR giảm kéo dài không được kiểm soát có thể dẫn đến nhiều hệ lụy cho sức khỏe:

• Rối loạn điện giải: Suy giảm chức năng lọc khiến cơ thể khó cân bằng nồng độ natri, kali và phốt pho trong máu, dễ gây tình trạng tăng kali máu.

• Thiếu máu mạn tính: Thận suy giảm chức năng làm giảm sản xuất hormone erythropoietin – yếu tố kích thích sản sinh hồng cầu, dẫn đến thiếu máu.

• Rối loạn khoáng chất và xương: Sự biến động nồng độ canxi và phốt pho trong máu do thận kém đào thải làm suy yếu cấu trúc xương.

• Tăng nguy cơ bệnh tim mạch: Độc tố và dịch dư thừa tích tụ làm tăng áp lực lên hệ tuần hoàn, làm tăng nguy cơ gặp các biến chứng tim mạch.

Nguyên nhân làm giảm độ lọc cầu thận

Sự suy giảm tốc độ lọc của cầu thận có thể xuất phát từ các nguyên nhân cấp tính hoặc bệnh lý mạn tính tiến triển:

• Nguyên nhân cấp tính: Tình trạng mất nước nghiêm trọng, mất máu cấp, sử dụng thuốc có nguy cơ gây độc cho thận (như thuốc chống viêm không steroid NSAID, một số loại kháng sinh), hoặc tắc nghẽn đường tiết niệu đột ngột do sỏi thận, phì đại tuyến tiền liệt.

• Nguyên nhân mạn tính: Các tổn thương kéo dài do đái tháo đường, tăng huyết áp kiểm soát kém, viêm cầu thận mạn, bệnh thận đa nang hoặc các bệnh lý tự miễn ảnh hưởng trực tiếp đến nhu mô thận.

Cần kiểm tra gì thêm khi eGFR thấp?

Khi ghi nhận chỉ số eGFR thấp hơn mức bình thường, bác sĩ sẽ chỉ định thêm các kiểm tra cận lâm sàng để xác định nguyên nhân và đánh giá mức độ ảnh hưởng đến cơ thể:

• Xét nghiệm lặp lại eGFR và creatinin máu: Thực hiện lại xét nghiệm sau một khoảng thời gian nhất định để đánh giá chỉ số này giảm tạm thời hay kéo dài mạn tính.

• Xét nghiệm uACR (Tỷ lệ albumin/creatinin niệu): Kiểm tra sự hiện diện của đạm trong nước tiểu nhằm phát hiện tổn thương màng lọc cầu thận ngay cả khi eGFR chưa giảm sâu.

• Tổng phân tích nước tiểu: Phân tích cặn nước tiểu để phát hiện sự xuất hiện của hồng cầu, bạch cầu hoặc các trụ hình dạng bất thường.

• Xét nghiệm sinh hóa máu bổ sung: Đo nồng độ ure (BUN), điện giải đồ (natri, kali, clorua) và công thức máu để đánh giá các biến chứng như toan chuyển hóa hay thiếu máu.

• Siêu âm thận – tiết niệu: Chẩn đoán hình ảnh giúp bác sĩ quan sát kích thước, hình dạng nhu mô thận, phát hiện sỏi, u nát hoặc tình trạng tắc nghẽn đường tiết niệu.

Bác sĩ sẽ tổng hợp kết quả eGFR, chỉ số albumin niệu, thời gian tồn tại của các bất thường cùng tiền sử bệnh lý để đưa ra kết luận chính xác về tình trạng sức khỏe hệ tiết niệu.

Dấu hiệu eGFR giảm và khi nào nên đi khám

Ở giai đoạn đầu, tình trạng suy giảm độ lọc cầu thận thường diễn tiến âm thầm và không biểu hiện triệu chứng rõ rệt. Khi khả năng lọc máu giảm sâu, sự tích tụ độc tố và chất thải trong cơ thể sẽ phát ra các dấu hiệu cảnh báo lâm sàng:

• Bất thường về nước tiểu: Lượng nước tiểu giảm đáng kể, nước tiểu nổi nhiều bọt lâu tan hoặc xuất hiện tiểu đêm thường xuyên.

• Tích tụ dịch dư thừa: Cơ thể bị phù nhẹ ở mặt, cẳng chân, mắt cá chân do nước không được đào thải tốt, kèm theo biểu hiện da khô và ngứa ngáy.

• Ảnh hưởng tiêu hóa và thần kinh: Độc tố tích tụ gây chán ăn, buồn nôn, mệt mỏi kéo dài, mất ngủ và suy giảm khả năng tập trung.

• Tổn thương tuần hoàn và hô hấp: Tăng huyết áp bùng phát, hơi thở có mùi ure, khó thở do ứ dịch ở phổi, đi kèm dấu hiệu thiếu máu mạn tính.

• Rối loạn điện giải: Chỉ số eGFR giảm nghiêm trọng (< 30 mL/phút/1,73 m²) làm tăng nguy cơ tăng kali máu, gây rối loạn nhịp tim.

Thời điểm người bệnh cần tìm đến cơ sở y tế:

Nếu nhận thấy chỉ số eGFR nằm dưới ngưỡng bình thường, người bệnh không nên tự tìm cách xử lý tại nhà mà cần sớm gặp bác sĩ chuyên khoa trong các trường hợp sau:

• Kết quả eGFR sụt giảm rõ rệt hoặc giảm liên tục qua các lần kiểm tra sức khỏe định kỳ.

• Xét nghiệm nước tiểu ghi nhận sự xuất hiện của albumin niệu, protein hoặc hồng cầu (tiểu máu).

• Xuất hiện các triệu chứng lâm sàng rõ rệt như phù nề kéo dài, tiểu ít, mệt mỏi nặng hoặc khó thở.

• Người đang điều trị bệnh lý nền như đái tháo đường hoặc tăng huyết áp có chỉ số chức năng thận tiến triển xấu.

• Ghi nhận các biểu hiện nghi ngờ rối loạn điện giải cấp tính hoặc huyết áp tăng cao khó kiểm soát.

Cách làm tăng độ lọc cầu thận

Khi chỉ số eGFR suy giảm, mục tiêu chính là bảo tồn chức năng thận còn lại, làm chậm tiến triển bệnh và hạn chế biến chứng. Một số trường hợp eGFR có thể cải thiện nếu nguyên nhân gây tổn thương có tính phục hồi (như bù đủ nước hoặc ngưng thuốc độc cho thận):

1. Điều chỉnh chế độ ăn uống: Giảm muối trong bữa ăn hàng ngày (dưới 5g/ngày) để hạn chế áp lực lên màng lọc cầu thận. Cân đối lượng đạm nạp vào cơ thể, tránh ăn quá nhiều đạm động vật gây tăng gánh nặng đào thải.

2. Duy trì lượng nước phù hợp: Lượng nước uống cần cá thể hóa theo tình trạng sức khỏe, mức độ vận động và chỉ định từ bác sĩ. Không nên tự ép uống quá nhiều nước với mục đích tăng chỉ số lọc, nhất là khi có phù hoặc suy tim.

3. Kiểm soát tốt bệnh lý nền: Ổn định chỉ số huyết áp và đường huyết giúp bảo vệ hệ thống mao mạch thận, làm chậm quá trình tổn thương màng lọc.

4. Duy trì lối sống lành mạnh: Không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý và tập thể dục nhẹ nhàng để hỗ trợ tuần hoàn máu.

5. Thận trọng khi dùng thuốc: Không tự ý dùng thuốc giảm đau kháng viêm kéo dài hoặc thảo dược không rõ nguồn gốc để tránh nguy cơ nhiễm độc thận.

Chỉ số độ lọc cầu thận phản ánh trực tiếp khả năng đào thải độc tố, giúp phát hiện sớm suy giảm chức năng thận. Việc theo dõi định kỳ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe và can thiệp kịp thời. Hãy liên hệ Phòng khám Đa khoa Nguyên Phương (Đồng Nai) để đặt lịch xét nghiệm trực tiếp hoặc lấy mẫu máu tại nhà.

Có thể bạn quan tâm:

• Các chỉ số xét nghiệm suy thận quan trọng nhất bạn cần biết

• Hướng dẫn chi tiết cách kiểm tra thận tại nhà

• Làm xét nghiệm gì để biết suy giảm chức năng thận sớm?